Hoe verging het de Russische WO I-krijgsgevangenen in België?

WO I – Michail Tischin, Constantin Romanoff en Jakov Simonov: zo’n 500 Russische WO I-soldaten hebben hun rustplaats in België. Toch weten we bijzonder weinig over hen. Waarom waren ze in België? En hoe leefden ze hier?

‘Mijn grootvader herinnerde zich dat hij tijdens de Eerste Wereldoorlog als kind met zijn familie langs een gevangenenkamp ging’, vertelt  Wim Coudenys, docent Russische geschiedenis aan de KU Leuven. ‘Ze gaven stiekem eten aan de Russen die er zaten en in ruil kregen ze van hen met de hand uitgesneden houten lepels.’

Wim Coudenys

Coudenys is Russisch gaan studeren om iets anders te doen dan anderen. Maar eigenlijk wilde hij vooral talen studeren om bronnen te kunnen lezen. In de jaren ’80 vertelde zijn grootvader hem het verhaal over het krijgsgevangenenkamp in Ruddervoode. Een goede twintig jaar later vond Coudenys bewijs van dit verhaal. ‘Heel toevallig eigenlijk. Ik gaf een lezing over Russische migratie. Een man kwam naar me toe met een foto en de vraag of ik meer wist over de Russische krijgsgevangen die erop stonden’, vertelt Coudenys opgetogen.

De foto verscheen in 2005 in het boek Archiefbeelden Oostkamp. ‘Hier zien we 58 Russen met hun Duitse bewakers. De dagen van de hongerlijdende  gevangenen waren over het algemeen gevuld met werkopdrachten’, zo klinkt het fotobijschrift. Zo krijgen de vaag beschreven Russische krijgsgevangenen uit grootvaders verhaal een gezicht.

Krijgsgevangenen in Vlaanderen

Enkele Vlamingen beschreven in hun dagboek de leefomstandigheden van Russen in Vlaanderen. Jan De Belser verzamelde tijdens de Eerste Wereldoorlog verhalen, aantekeningen van beschadiging en schetsen van zegels. Hij verstopte de A5 papiertjes voor de Duitsers achter de lambrisering bij hem thuis. Na de oorlog verzamelde hij al zijn aantekeningen tot Ons Oorlogsdagboek 1914-1918.

In De Belser zijn krullerig geschrift staat bij maart ‘16: ‘Jul. Nauwelaerts deelt ons mee, dat vele van de te Kathelijne-Waver ingekwartierde soldaten verleden woensdag bij hun vertrek begonnen te weenen. Aan de door hen meegevoerde Russen wordt in’t geniep voedsel, geld, tabak, enz. toegestoken. Deze toonen buiten ’t oog hunnen meest- door gebaren of opgewektheid hun genegenheid voor de Belgen; bij het naderen of in aanwezigheid van D. (Duitsers, red.) veranderen ze plots in droef voor zich uitziende levende beelden. De Russen weten dus ook hun rol te spelen.’

Bekender is de Vlaamse schrijfster Virginie Loveling. Op 20 juli 1916 schrijft ze: ‘Te Melle zijn er honderden krijgsgevangenen, Russen. Ze moeten hard werken en zien er ellendig uit. Bij gebrek aan verschoon zitten ze vol ongedierte.’

Omwonenden gooiden, hoewel ze vaak zelf weinig bezittingen hadden, de hongerlijdende krijgsgevangenen wat eten en sigaretten toe. ‘Uit dank werpen de Russen dan zelfgemaakte ringen en uit hout gesneden vogeltjes naar de burgers.’ Deze voorwerpen worden door de soldaten zelf in het kamp gemaakt. Volgens Roger Haelewijn, schrijver van het boekje Torhout onder de oorlog 1914-191’, zijn het meesterwerkjes van houtsnijkunst.

Tot de dood

 photo Krijgsgevangenen_zpsf65bb801.gif

Het Duitse Rijk zette tijdens de Eerste Wereldoorlog een groot deel van zijn krijgsgevangenen in als dwangarbeiders. De meesten, tegen het einde van de oorlog zo’n 57%, waren Russen. Zij moesten het tekort aan mankracht opvangen. ‘Ze werden onder andere tewerkgesteld in wegenbouw, landbouw en in de industrie’, zegt historicus Jan Vancoillie. Eerder dit jaar bracht hij een boek uit over de Duitse militaire graven in Zuid-West-Vlaanderen.

De Russische krijgsgevangenen werden  met een minimum rantsoen ingezet als arbeidskrachten. Door ondervoeding waren vele Russen heel gevoelig voor ziektes en het werk was vaak gevaarlijk. ‘Ze hadden het zwaarder dan de Franse, Britse of Belgische krijgsgevangenen, waarvan de regeringen een overeenkomst hadden met Duitsland.Via het Rode Kruis leverden ze voedselpakketten voor hun krijgsgevangenen’, legt Vancoillie uit.  De Russische regering had niet de middelen om de krijgsgevangenen van eten te voorzien en de Duitsers hadden zelf te weinig voedsel voor hun eigen bevolking.

‘De Russische krijgsgevangenen in Gent zijn ongetwijfeld omgekomen door ontbering, ongevallen tijdens de werkzaamheden en geallieerde bombardementen’, gaat Vancoillie verder. De Russische WOI-soldaten op de Westerbegraafplaats werkten vermoedelijk in het nabijgelegen kamp in Melle dat Virginie Loveling beschrijft. Zeker acht van de twaalf Russische WOI-soldaten op de Westerbegraafplaats in Gent zijn overleden in een militair hospitaal.

Volgens gegevens van de Russische ambassade liggen er Russische WOI-soldaten op 21 Belgische begraafplaatsen. In de Voerstreek en de Ardennen werkten Russische krijgsgevangenen aan de aanleg van spoorwegen. In Gouvy, tegen de grens met Luxemburg, staat een herdenkingsmonument ter ere van vier Russische soldaten die omkwamen bij spoorwegwerken.

Westerbegraafplaats Gent

bannerWesterbegraafplaats

Op de Westerbegraafplaats in Gent liggen twaalf Russische soldaten. Onder identieke grafstenen met een orthodox kruis. Verenigd met hun religie, maar zo’n 3000 kilometer verwijderd van hun vaderland. Hun graven zijn goed onderhouden. Aan de zijde van hun Franse en Italiaanse lotgenoten rusten zij in vrede. Langsheen een veelvoud aan Belgische militaire graven. De Russen hebben geen plakaat met een verduidelijking van hun aanwezigheid. Maar in het register staan ze elk vermeld met de beschrijving Russische ‘krijgsgevangene’, ‘prisonnier de guerre’ of ‘Kriegsgefangene’.

‘Tot voor een tiental jaar werden de graven niet onderhouden’, zegt kunsthistoricus Frank Vanhyfte. ‘Met een groep vrienden die graag Russische literatuur lezen, zijn we toen gestart om elk jaar, voor 1 november, de grafstenen te reinigen. We harkten de bladeren en dronken er een glas wodka.’ Bijna honderd jaar na hun dood, trekt hij zich het lot van de Russische WOI-soldaten aan. ‘Niemand keek er naar om. Van een deel van de graven was het naamplaatje niet meer leesbaar. Aan de hand van het begraafplaatsregister kon ik de lijst met namen van de gesneuvelde soldaten vervolledigen.’

Toch is hij niet de enige die zich om de graven bekommert. ‘Er werd ook al Russisch snoep en Roemeens spek gesignaleerd. Sinds een paar jaar gebeurt het onderhoud spontaan, wellicht door het onderhoudspersoneel van de Westerbegraafplaats’, zegt Vanhyfte.

Van Russische zijde is er pas vorig jaar een officiële erkenning van de soldaten op de Westerbegraafplaats gekomen. ‘Zij hebben altijd beweerd dat het niet hun soldaten waren’, zegt An Hernalsteen, gids op de Westerbegraafplaats. ‘Volgens het consulaat ging het hier om Wit-Russen.’

Op 4 mei 2013 organiseerde het Russisch consulaat van Antwerpen een herdenkingsplechtigheid op de Westerbegraafplaats, speciaal voor de Russische soldaten. Dit gebeurde in aanwezigheid van de consul en een Russische delegatie. De grafzerken werden hetzelfde jaar nog gerestaureerd en op de website van de Russische ambassade staat vermeld dat het in Gent om twaalf ‘Russische krijgsgevangenen’ gaat. ‘Er werd ons ook beloofd dat er vanaf nu elk jaar zo’n plechtigheid zou plaatsvinden’, zegt Hernalsteen.

Russische ruil met Fransen

De leefomstandigheden van Russische krijgsgevangenen waren dus alles behalve benijdenswaardig. Toch waren zij niet de enige Russische soldaten in België.

Volgens Wim Coudenys is het moeilijk om een onderscheid te maken tussen de Russische krijgsgevangenen en de Russische troepen die naar Frankrijk gestuurd werden. ‘De Russen hadden een tekort aan wapens en de Fransen een tekort aan kanonvlees. Zo ontstond de overeenkomst: manschappen in ruil voor wapens.’

Toch waren de Franse officieren niet onverdeeld tevreden met de manschappen die hen toegewezen werden. ‘Het waren onervaren soldaten’, zo schrijft Coudenys ook in zijn boek Leven voor de tsaar. ‘De Russische troepen in Frankrijk werden op non-actief gezet, waardoor het praktisch krijgsgevangenen waren.

Volgens Andrej Przebjano, Russisch militair attaché in België, waren er in België ‘5.000 Russische krijgsgevangenen in barakken’. Dit getal is mogelijk overdreven, maar dat er Russische krijgsgevangenen in België waren, is zeker. Rusland sloot in maart 1918 vrede met Duitsland. Maar deed de belofte aan de geallieerden om hun troepen in het Westen nog niet te repatriëren.

Na 11 november, Wapenstilstand, werden Russische soldaten volgens Coudenys wel zo snel mogelijk naar Rusland teruggevoerd. De krijgsgevangenen op Duits grondgebied waren na de oorlog de verantwoordelijkheid van Duitsland en werden van daaruit gerepatrieerd. Maar de Russische krijgsgevangen die in België zaten werden overgedragen aan de Belgische autoriteiten. Toch zijn er van de Russen die in de Munkebossen werkten enkelen in de streek blijven wonen, zo schrijft Guido Lams in zijn tekst Russsische krijgsgevangen in de Munkebossen tijdens WOI.


Herdenking
Russische Consulaat Antwerpen, Schoonselhof, 11 november

Vergeten zijn deze soldaten nog niet. ‘Natuurlijk organiseren wij in 2014 iets ter gelegenheid van de herdenking van de Eerste Wereldoorlog’, laat de Russische Ambassade in Brussel weten. Naar aanleiding van de Russische 9 mei viering, de dag waarop ze uitvoerig de overwinning van de Tweede Wereldoorlog vieren, vonden er op verschillende begraafplaatsen in België kransleggingen plaats voor de Russische soldaten. 

 

Print

Tekst: Jessica Jacobs
Foto’s Wim Coudenys en Westerbegraafplaats: Jessica Jacobs
Foto herdenking 11 november: Jan Veulemans

Advertenties

5 gedachten over “Hoe verging het de Russische WO I-krijgsgevangenen in België?

    1. Nieuws Jessica Jacobs Berichtauteur

      Bedankt, Erika, heb je het stukje van Jan De Belser gelezen? Zo fijn om het werk van familie te kunnen gebruiken, zeker voor een onderwerp als dit, waar bijzonder weinig over geweten is.

  1. heemkundige kring ruddervoorde luc goethals

    prachtig: kamp ruddervoorde : later bezet door dwangarbeiders uit wervik, om er kul te smooren (houtskool te maken) ;pierre-jean logie: in wervik-geluwe 1914-1918
    hoofdtuk 5c ; onze kring bereidt een werk voor over W.O.I in ruddervoorde en behandelt het russisch kamp eveneens.
    grote ontdekking: wim coudenys van ruddervoorde; ruddervoorde zendt zijn zonen uit!!!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s